Hành vi tích cực là gì? Các nghiên cứu khoa học liên quan

Định nghĩa hành vi tích cực

Hành vi tích cực (positive behavior) là khái niệm mô tả các hành động, thái độ hoặc phản ứng của cá nhân được xã hội đánh giá là có lợi, đóng góp vào sự phát triển cá nhân và cộng đồng. Đây là các hành vi phản ánh sự tôn trọng người khác, hợp tác, chủ động giải quyết vấn đề và hướng tới các chuẩn mực tích cực trong xã hội.

Khác với hành vi tuân thủ chỉ đơn thuần là làm theo quy định, hành vi tích cực có tính chủ động, nội tại và thể hiện mức độ trưởng thành về mặt cảm xúc và đạo đức. Một học sinh tự nguyện hỗ trợ bạn cùng lớp mà không cần nhắc nhở, hoặc một nhân viên tự điều chỉnh cách giao tiếp để phù hợp với môi trường làm việc là ví dụ điển hình.

Trong tâm lý học xã hội và giáo dục, hành vi tích cực thường được xem là kết quả của quá trình hình thành nhân cách lành mạnh, ảnh hưởng bởi yếu tố sinh học, văn hóa và môi trường. Hành vi này không cố định mà có thể được hình thành, củng cố hoặc điều chỉnh theo thời gian và trải nghiệm cá nhân.

Phân biệt hành vi tích cực với các khái niệm liên quan

Hành vi tích cực cần được phân biệt rõ với các khái niệm thường gặp như hành vi đạo đức, hành vi tuân thủ hoặc hành vi không gây rối. Những khái niệm này có điểm giao nhau nhưng không hoàn toàn đồng nhất.

Bảng dưới đây giúp phân biệt một cách trực quan các khái niệm liên quan:

Khái niệm	Đặc điểm chính	Ví dụ
Hành vi tích cực	Chủ động, hướng đến lợi ích chung, có tính xây dựng	Chia sẻ tài liệu học với bạn, tham gia hoạt động tình nguyện
Hành vi tuân thủ	Thực hiện đúng quy định nhưng không nhất thiết có động lực nội tại	Đi học đúng giờ vì sợ bị trừ điểm
Hành vi đạo đức	Phù hợp với chuẩn mực đạo đức cá nhân hoặc xã hội	Không gian lận dù không có người giám sát
Hành vi không tiêu cực	Không gây rối hoặc làm hại người khác nhưng chưa chắc mang tính tích cực	Im lặng trong lớp, không phát biểu cũng không quấy phá

Hành vi tích cực luôn có thành phần chủ động và mang tính định hướng, vượt lên trên yêu cầu tối thiểu của các hành vi mang tính tuân thủ hoặc trung lập. Điều này khiến nó trở thành đối tượng can thiệp quan trọng trong giáo dục và phát triển cá nhân.

Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tích cực

Hành vi tích cực không hình thành ngẫu nhiên mà là kết quả của sự tương tác phức tạp giữa nhiều yếu tố cá nhân, xã hội và sinh học. Mỗi người mang theo một “nền hành vi” khác nhau dựa trên tính cách, trải nghiệm và hoàn cảnh sống.

Các yếu tố cá nhân bao gồm:

• Tính cách: hướng ngoại, cởi mở, lòng vị tha có tương quan tích cực với hành vi tích cực.
• Trí tuệ cảm xúc: khả năng kiểm soát cảm xúc, đồng cảm và điều chỉnh hành vi xã hội.
• Niềm tin và giá trị cá nhân: như công bằng, tôn trọng, hoặc lòng biết ơn.

Yếu tố môi trường có vai trò điều tiết hành vi, bao gồm:

• Gia đình: cách cha mẹ dạy dỗ, làm gương.
• Nhóm bạn bè: ảnh hưởng qua mô hình hóa hành vi.
• Văn hóa tổ chức hoặc cộng đồng: nơi giá trị tích cực được khen thưởng và lan tỏa.

Yếu tố sinh học cũng được ghi nhận trong các nghiên cứu thần kinh học hiện đại. Vùng vỏ trước trán và hệ thống não giữa được cho là liên quan đến sự đồng cảm và điều chỉnh hành vi xã hội (PMC3585445). Sự phát triển thần kinh trong thời kỳ thiếu niên đóng vai trò quan trọng trong khả năng ức chế hành vi xung động và hình thành phản ứng tích cực.

Mô hình lý thuyết về hành vi tích cực

Trong tâm lý học hành vi, một số mô hình được xây dựng để giải thích và dự đoán hành vi tích cực, trong đó nổi bật là Mô hình hành vi dự định (Theory of Planned Behavior - TPB) của Ajzen. Mô hình này cho rằng hành vi là kết quả của ý định hành động, vốn bị ảnh hưởng bởi ba yếu tố: thái độ, chuẩn mực chủ quan và nhận thức kiểm soát hành vi.

$Intention = Attitude + Subjective\ Norms + Perceived\ Behavioral\ Control$

Thái độ là mức độ đánh giá tích cực hoặc tiêu cực về hành vi; chuẩn mực chủ quan là niềm tin rằng người khác quan trọng ủng hộ hành vi đó; còn nhận thức kiểm soát là cảm nhận cá nhân về khả năng thực hiện hành vi. Khi cả ba yếu tố này đều ở mức cao, khả năng hành vi tích cực xảy ra là rất lớn.

Mô hình TPB đã được sử dụng trong nhiều nghiên cứu thực nghiệm để lý giải các hành vi như hiến máu, giúp đỡ người lạ, hành vi tiết kiệm năng lượng và ứng xử trong môi trường học đường. Đây là công cụ hữu ích trong thiết kế các chương trình can thiệp hành vi mang tính giáo dục và xã hội hóa tích cực.

Hành vi tích cực trong môi trường giáo dục

Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, hành vi tích cực không chỉ là mong đợi về mặt đạo đức mà còn là yếu tố thiết yếu để duy trì môi trường học tập hiệu quả. Học sinh thể hiện hành vi tích cực thường có kết quả học tập cao hơn, mối quan hệ xã hội lành mạnh hơn và khả năng phục hồi cảm xúc tốt hơn trong các tình huống căng thẳng.

Các biểu hiện của hành vi tích cực trong trường học bao gồm:

• Tôn trọng giáo viên và bạn bè.
• Chủ động hỗ trợ người khác trong học tập.
• Giữ gìn tài sản chung, giữ vệ sinh lớp học.
• Biết xin lỗi, tha thứ, và hòa giải khi có xung đột.

Một trong những mô hình can thiệp nổi bật là PBIS (Positive Behavioral Interventions and Supports), được triển khai tại hàng nghìn trường học trên thế giới. PBIS tập trung vào việc dạy và củng cố hành vi tích cực thông qua hệ thống kỳ vọng rõ ràng, phản hồi nhất quán và củng cố tích cực. Theo báo cáo từ PBIS.org, các trường áp dụng mô hình này ghi nhận giảm 20–60% tỷ lệ vi phạm kỷ luật và tăng đáng kể sự tham gia học tập.

Hành vi tích cực tại nơi làm việc

Trong môi trường công sở, hành vi tích cực là nền tảng xây dựng văn hóa tổ chức lành mạnh, nâng cao hiệu suất và giảm tỷ lệ nghỉ việc. Những hành vi này thường bao gồm:

• Làm việc với tinh thần trách nhiệm và chủ động.
• Hợp tác và giao tiếp hiệu quả với đồng nghiệp.
• Chia sẻ kiến thức, hỗ trợ người mới hoặc đồng nghiệp gặp khó khăn.
• Phản hồi tích cực thay vì phê bình gây xung đột.

Khảo sát đăng trên Harvard Business Review cho thấy các tổ chức có văn hóa tích cực có năng suất cao hơn, nhân viên gắn bó hơn và mức độ sáng tạo vượt trội so với nơi làm việc có môi trường cạnh tranh tiêu cực hoặc độc hại. Các yếu tố tổ chức thúc đẩy hành vi tích cực gồm: lãnh đạo gương mẫu, cơ chế phản hồi công bằng, hệ thống thưởng – phạt minh bạch và chính sách hỗ trợ sức khỏe tinh thần.

Lợi ích của hành vi tích cực

Hành vi tích cực tạo ra lợi ích không chỉ cho người thực hiện mà còn cho toàn thể cộng đồng, thông qua việc lan tỏa cảm xúc tích cực, nâng cao hiệu quả hoạt động tập thể và cải thiện chất lượng quan hệ xã hội.

Đối với cá nhân, các lợi ích bao gồm:

1. Cải thiện sức khỏe tâm lý và giảm nguy cơ trầm cảm.
2. Tăng mức độ hạnh phúc chủ quan (subjective well-being).
3. Phát triển kỹ năng xã hội và khả năng thích nghi trong nhiều bối cảnh.

Đối với tổ chức hoặc xã hội:

1. Tạo dựng môi trường tin cậy và hỗ trợ lẫn nhau.
2. Giảm thiểu xung đột, tăng khả năng phối hợp nhóm.
3. Nâng cao năng suất và chất lượng hoạt động chung.

Một số nghiên cứu thần kinh học cũng cho thấy việc tham gia các hành vi tích cực như giúp đỡ người khác có thể kích hoạt hệ thống tưởng thưởng trong não, làm gia tăng dopamine và oxytocin – các chất liên quan đến cảm giác hạnh phúc (PMC3585445).

Chiến lược thúc đẩy hành vi tích cực

Để phát triển hành vi tích cực, cần có các chiến lược can thiệp phù hợp theo từng cấp độ: cá nhân, gia đình, tổ chức và xã hội. Một số chiến lược hiệu quả bao gồm:

• Giáo dục kỹ năng cảm xúc – xã hội (SEL): Giúp trẻ học cách nhận diện và quản lý cảm xúc, xây dựng mối quan hệ và ra quyết định có trách nhiệm.
• Mô hình hóa hành vi: Người lớn (cha mẹ, giáo viên, lãnh đạo) cần làm gương về hành vi tích cực để tạo ảnh hưởng lâu dài.
• Củng cố tích cực: Khen thưởng hợp lý giúp tăng khả năng lặp lại hành vi mong muốn.
• Phản hồi kịp thời: Phản hồi xây dựng giúp người học hiểu rõ hậu quả hành vi và điều chỉnh sớm.
• Xây dựng văn hóa tổ chức: Tạo môi trường nơi giá trị tích cực được đề cao, thay vì chỉ tập trung vào kỷ luật hay năng suất.

Thực hành các chiến lược này không chỉ giúp cải thiện hành vi cá nhân mà còn thúc đẩy chuyển hóa văn hóa tập thể theo hướng nhân văn và hiệu quả hơn.

Đo lường hành vi tích cực

Việc đo lường hành vi tích cực giúp đánh giá hiệu quả của các chương trình can thiệp, đồng thời cung cấp dữ liệu cho nghiên cứu hành vi xã hội. Một số công cụ đánh giá phổ biến gồm:

• Strengths and Difficulties Questionnaire (SDQ): Đánh giá hành vi cảm xúc – xã hội ở trẻ em và thanh thiếu niên.
• Behavior Assessment System for Children (BASC): Hệ thống đánh giá toàn diện hành vi học đường.
• Phân tích nội dung từ mạng xã hội: Sử dụng kỹ thuật học máy để xác định tần suất và loại hành vi tích cực được chia sẻ công khai (SAGE Journals).

Gần đây, một số nghiên cứu cũng kết hợp đo lường hành vi với cảm biến sinh học và phân tích tương tác trong thời gian thực để đánh giá mức độ tích cực trong giao tiếp và hoạt động nhóm, mở ra hướng tiếp cận liên ngành đầy hứa hẹn.

Tài liệu tham khảo

1. Eisenberg N. et al. (2013). Prosocial behavior and empathy. Developmental Cognitive Neuroscience.
2. U.S. Department of Education. Positive Behavioral Interventions and Supports (PBIS).
3. Seppälä E., Cameron K. (2015). Proof That Positive Work Cultures Are More Productive. Harvard Business Review.
4. Kross E. et al. (2013). Facebook Use Predicts Declines in Subjective Well-Being. Psychological Science.
5. Binfet J-T. (2021). Measuring Positive Behaviors in Schools. Frontiers in Psychology.